Crkva brvnara je crkvena građevina čiji su zidovi od drveta, odnosno od brvana i istesanih talpi, dasaka pravilno obrađenih sa sve četiri strane. Crkva brvnara je u celini sagrađena od drvenog materijala. Čak se i krovni pokrivač radi od posebno obrađenih dasaka koje su po pravilu od najboljeg i najtvrđeg materijala.

Crkva brvnara je naziv koji je u narodu poznat za ovu vrstu graditeljstva pa je kao takav i zvanično prihvaćen u naučnoj literaturi.

Gradnja božjih hramova od drveta seže u daleku prošlost. Iako se o slovenskoj kulturi na ovim prostorima veoma malo zna izvesno je da su Sloveni podizali staništa, pa i hramove u čast bogova, od drveta. Jer, drveta je na ovim prostorima oduvek bilo u izobilju, a i bilo je najpristupačnije za obradu.

Brvnare su karakteristične i za južne Slovene. Pretpostavlja se da su dolaskom na Balkansko poluostrvo doneli sa sobom ovaj način gradnje, ali i da su ga zatekli kod starosedelaca.
Srbi su od samog početka postojanja i formiranja nacije gradili u drvetu. Narodno neimarstvo ove vrste razvija se i prilikom stvaranja prve srpske države u IX veku, i kasnije, posle pokrštavanja i primanja hrišćanstva.

U srednjem veku, prema nekoliko pisanih izvora, građene su crkve brvnare, ali zbog ograničenog trajanja materijala, nijedna nije sačuvana. Tokom srednjeg veka, posebno u periodu turske vladavine, gradnja crkava brvnara je jedini oblik crkvenog graditeljstva.
Crkve brvnare nisu karakteristične samo za srpsku crkvenu arhitekturu i za područje Srbije. Građevine ovog tipa sreću se u Bosni, Sloveniji u Hrvatskoj (Banija, Slavonija), ima ih u susednoj Bugarskoj, Rumuniji i širom Evrope. Posebno su karakteristične one u ruskim zemljama i zemljama krajnjeg severa Evrope (Norveška, Finska). Za njih je karakteristično i to da su velikih dimenzija i da su to monumentalne katedralne crkve.

Ono što je posebna karakteristika crkava brvnara to je da ih je gradio narod za potrebe održavanja vere i tradicije. Dakle crkva brvnara je narodna crkva. Zidane crkve i manastire podizali su bogatiji slojevi: vlastela, vladari, crkveni velikodostojnici.

Crkve brvnare zbog prirode i otpornosti materijala od koga su građene ne mogu da dožive veliku starost. Njihov vek trajanja, u idealnim uslovima, je oko 200 godina. Dakle, teško mogu da dožive i prežive dva veka. Zbog toga su im neophodne stalne popravke i prepravke, a u današnjim uslovima preko potrebna je stalna stručna zaštita i stručni nadzor.

Nije poznato od kada se u Srbiji grade crkve brvnare, niti ima sačuvanih crkava iz ranijeg perioda, niti podataka. Ipak, srednji vek beleži njihovo postojanje. U XIII veku Sava Nemanjić, po pisanju monaha Teodosija, podiže veći broj seoskih crkvica. Po svoj prilici bile su to skromne crkve brvnare jer je Teodosije ovako zapisao: "... druge mnoge crkve, male i velike, sazida Sveti dokle je bio arhimandrit u Studenici, ne samo kamene nego i drvene, da se na svakom mestu njegove države Bog slavi." Na osnovu ovog podatka može se tačno utvrditi period u kome su pomenute crkve nastale. To je vreme između 1204-1217. godine.

I Domentijan u XIII veku piše o Savinoj delatnosti u tom pravcu. Arhiepiskop Danilo početkom XIV veka takođe daje značajne podatke o srednjovekovnim crkvama brvnarama: "Jer gde ne stiže da crkvu sazida, to zapovedi da je načine od drveta."

Iz perioda turske vladavine ostalo je znatno više konkretnih podataka o crkvama brvnarama u Srbiji. Sačuvane su u narodnom predanju, u pojednim opisima, u sećanju starijih ljudi. Konačno, iz poslednjeg perioda turske vladavine u Srbiji ostao je veliki broj ovih građevina koji je, u autentičnom ili nešto izmenjenom obliku, sačuvan do danas. To su uglavnom građevine nastale tokom XVIII i u prvoj polovini XIX veka. Iza toga gradnja crkava brvnara u Srbiji potpuno prestaje. U novooslobođenoj državi intenzivirana je njihova obnova i zaštita, a sve je zastupljenija gradnja zidanih crkava.

Sasvim je jasno da su crkve brvnare kao najjednostavniji oblik crkvene arhitekture nastajale u specifičnim uslovima života naroda na prostorima srpske zemlje i države. Najpre to je iskonska potreba da se sačuva nacionalno biće, osnovni identitet jednog naroda, dakle vera i tradicija.

I pre turskih osvajanja one su imale takvu ulogu. U novim uslovima te male crkve nisu samo pitanje vere i tradicije nego i pitanje golog opstanka naroda koji je nepunih pet vekova robovao pod Turcima.

Poznato je da su Turci strogo zabranjivali svako ispovedanje vere hrišćanske i ta zabrana praktično traje od leta 1459. godine pa sve do perioda austrijske vladavine nad delom Srbije (do Zapadne i Velike Morave) od 1718. do 1739. godine. Srpski narod i u takvim uslovima nije zaboravio, niti veru, niti svoj nacionalni identitet. Okupljao se na saborima, kod zapisa na litijama, uz krstonoše. I sve to činio je tajno, daleko od turskih pogleda, na skrivenim mestima gde ga nije bilo lako otkriti i pronaći.

Kad su se u periodu kratke austrijske vladavine stekli uslovi za nesmetanu gradnju crkava, odmah su se pojavile male, ali bogougodne bogomolje, sa svim elementima prave crkve. Naravno vreme oskudice, mračna i krajnje nesigurna vremena, primorali su narod da, hteo ne hteo, gradi tako kako mora. Ne treba posebno govoriti o tadašnjim materijalnim mogućnostima seoskih sredina, ali je činjenica da su crkve isključivo podizane u selima, na skrovitim mestima, u gustoj šumi, gde su bile bezbedne i skrivene od pogleda neprijatelja.
Kao takve, crkve brvnare imale su sve prednosti: mogle su se najjeftinije i veoma brzo podići, drvene građe bilo je u izobilju i nadohvat ruke, gradnja drvenih bogomolja bila je prastara veština (kao i gradnja kuća za stanovanje od drveta), i ujedno značajan vid nastavka tradicije narodnog neimarstva, a što je od posebnog značaja, takve građevine mogle su se lako, u slučaju potrebe - ukoliko bi ih neprijatelj pronašao, premestiti sa jednog mesta na drugo, skrovitije, za veoma kratko vreme.

Posle odlaska Austrije sa srpskih prostora Turci započinju nove progone Srba, i posebno uništavanje njihovih bogomolja. To će potrajati relativno kratko jer će se slabljenje turske carevine znatno osetiti u Srbiji, već krajem XVIII veka. Dolaskom na čelo Beogradskog pašaluka Hadži Mustafa Paše, prilike u Srbiji se znatno menjaju. On je sam činio znatne ustupke narodu (prozvan je zbog toga "srpska majka"), a to će naročito zaživeti posle 1794. godine kada Porta donosi niz zakona (fermana) od izuzetnog značaja za Srbe. Na osnovu jednog od njih beogradskih paša doneo je odluku da Srbi "mogu nesmetano obnavljati i podizati svoje crkve."

Obnavljanje i gradnja crkava brvnara tada je naglo oživela. Početkom XIX veka gradnja je još više intenzivirana posebno posle uspeha Prvog srpskog ustanka i prvog oslobođenja Srbije od viševekovnog ropstva. U tom periodu opet su podizane male, skromne crkve, što zbog još uvek slabe materijalne situacije, što zbog drugih narodnih potreba. Narod koji se borio za oslobođenje nije zaboravljao veru i tradiciju, ali je prvenstveno morao da ulaže u hranu i oružje za ustanike.

U vreme Karađorđa (1800-1813), vršeno je uglavnom obnavljanje crkava brvnara, ali su u izvesnoj meri podizane i nove. Iza sloma ustanka ponovo su paljene i rušene.
Posle velikog uspeha Drugog srpskog ustanka, za vreme vladavine kneza Miloša Obrenovića (1815-1839), vršena je opšta obnova i gradnja novih crkava brvnara. To je period pravog procvata gradnje crkava u Srbiji. Podignuto je i obnovljeno preko 70 hramova u Srbiji od drvene građe. U istom periodu knez Miloš je naredio da se sagradi veliki broj zidanih crkava.
Posle Kneza Miloša i njegove prve vladavine gradnja crkava brvnara staje. Primat preuzimaju zidane građevine. Pokoja brvnara podiže se u mestima koja ne iziskuju veće crkvene obrede. U istom stilu grade se u to vreme grobljanske kapele. U poslednjoj trećini XIX veka gradnja crkava brvnara potpuno staje.

Crkve brvnare najpre su gradili isti majstori koji su podizali i kuće brvnare za stanovanje. Bili su to narodni neimari, ljudi koji su u tom poslu odskakali od drugih. Običan čovek, seljak, znao je sam da seče i priprema građu dok su priučeni građevinari - drvodelje, uglavnom samouki, obavljali složeniji deo posla sastavljanje građe, podizanja i pokrivanja građevine.
Vremenom su od ovakvih priučenih drvodelja postajale poluzanatlije, ljudi kojima je građevinarstvo bilo sporedno zanimanje i koje su obavljali radi određene nagrade za svoje umeće, odnosno radi zarade. Kroz takav rad formiran je red poluzanatlija u gotovo svakom selu, tako da u početku nije bilo potrebno dovoditi učenije majstore.

Zbog takvog načina formiranja ove vrste zanata i zanatlija ne mogu se ni izdvojiti neki istaknuti i posebno traženi drvodeljski neimari. Zna se da su tokom srednjeg veka oni bili na ceni i zvali su se "maistori". Čak su tokom XVI veka određenim zakonodavnim aktima postali povlašćeni i zaštićeni. I ne samo graditelji crkava brvnara nego i oni čija je veština dolazila do izražaja prilikom opremanja crkava raznovrsnim crkvenim inventarom (kovači, grnčari, zidari, zlatari). Zanatlija te vrste bilo je u to vreme najviše u Novom Pazaru.

Početkom XIX veka, kad su se društvene i ekonomske prilike u Srbiji znatno izmenile, a gradnji crkava posvećena posebna pažnja, došlo je do angažovanja profesionalnih zanatlija. Oni su svakako delovali i za vreme Turaka i u periodu kratkotrajne austrijske vladavine, ali tek sada mogli su doći do punog izražaja. Bili su to majstori, neimari od zanata, dunđeri, među kojima su drvodelje bile naročito na glasu.

Kako izvori kažu graditelji crkava i svih drugih objekata od drveta u to vreme bili su "skoro svi Srblji". Obavljali su taj posao "na priličnoj visini" i čak uspevali da u njega unesu značajne elemente primenjene umetnosti. Najpoznatiji među majstorima s početka XIX veka bili su levački i valjevski dunđeri. Oni su uglavnom gradili u centralnoj Srbiji. Poznati su bili i majstori iz Starog Vlaha, Osata, Pirota, Niša, Bitolja, Ohrida i iz Albanije. Za radove na većim i značajnijim objektima ove vrste angažovani su strani majstori - Cincari iz Makedonije, a za najbolje su važili Talijani.

Najpoznatiji domaći majstori graditelji brvnara bili su Osaćani. Poreklom su iz mesta Osata u istočnoj Bosni. O njima je Vuk u "Rječniku" ovako zapisao: "Osećani su gotovo svi drvodelje, pa idu ljeti po svoj Turskoj, te grade kuće i ostale zgrade." Za njih se tvrdi da su imali svoj majstorski jezik i stil. Bili su traženi i cenjeni po celoj Srbiji kako za podizanje kuća, tako i za gradnju crkava brvnara.

Osaćani su gradili u Podrinju, u Šumadiji, Starom Vlahu i valjevskom kraju, sve do Morave. Preko Morave (Zapadne i Velike) retko su prelazili. U prvoj polovini XIX veka vrlo često su se, bežeći od bosanskih Turaka, naseljavali u krajeve u kojima su radili.

Crkve brvnare predstavljaju vrhunac zanatsko-umetničkog graditeljstva majstora Osaćana. Na brvnarama koje su gradili tokom XIX veka ostali su brojni zapisi sa majstorskim imenima. Oni su doveli do savršenstva, ne samo način gradnje crkava brvnara, nego su pokazali izuzetno majstorstvo u drvorezbi, umetničkom oblikovanju pojedinih delova građevine. Na pojedinim crkvama ostvarena je drvorezbarena ornamentika koja ima izuzetno visoke umetničke kvalitete. Izvođena je najčešće na vratima brvnara, na dovratnim i nadvratnim gredama, u unutrašnjosti crkava i, naravno, na ikonostasu i crkvenom inventaru.

Među majstorima Osaćanima bilo je i sveštenika koji su se zajedno sa graditeljima doseljavali u Srbiju. Ne retko upravo oni su podizali kapele i crkve od brvana i obnavljali porušene i dotrajale crkve. Ponekad su učestvovali i u gradnji crkava, ali su najčešće preduzimali posao, prikupljali novac, nabavljali građu, i praktično bili neka vrsta sveštenika-ktitora.

Radoš Gačić  

povratak